Η εικόνα δεν μπορεί να θεωρηθεί τελειωμένη αν δεν προστεθούν τα φωτοστέφανα και αν δεν γραφούν με βυζαντινούς χαρακτήρες τα απαραίτητα μηνύματα.
Φωτοστέφανο είναι ο κύκλος που περιβάλλει το κύριο πρόσωπο. Σε πολλές εικόνες το φωτοστέφανο αποτελείται από δύο oμόκεντρους κύκλους συνήθως ο ένας λίγο μεγαλύτερος από τον άλλο.
Από την ιστορία γνωρίζουμε ότι δεν χρησιμοποιήθηκε αποκλειστικά στην βυζαντινή τέχνη. Φωτοστέφανα βρίσκουμε και στη ζωγραφική άλλον λαών της ανατολής και χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν ποιο είναι το κύριο πρόσωπο της εικόνας που στις περισσότερες φορές είναι ο αυτοκράτορας, ο βασιλιάς η ο άγιος.
Το φωτοστέφανο πρέπει να έχει διαστάσεις που να ικανοποιεί τι αισθητική μας. Το κεφάλι πρέπει να βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του. Το πολύ μικρό φωτοστέφανο ή το πολύ μεγάλο έχουν δυσμενή επίπτωση στην τελική εμφάνιση της εικόνας. Το ίδιο συμβαίνει και με το φωτοστέφανο που κόβεται η εφάπτεται της άκρης της εικόνας.
Το χρώμα του είναι χονδροκόκκινο και το εργαλείο για την κατασκευή του είναι ο διαβήτης με γραμμοσύρτη. Το ;άνοιγμα του γραμμοσύρτη εξαρτάται από το μέγεθος της εικόνας. Όσο πιο μικρή είναι η εικόνα τόσο πιο λεπτή είναι και η γραμμή που θα δημιουργήσει ο γραμμοσύρτης.
Καλό είναι να κάνουμε μερικές δοκιμές πάνω σε χαρτί πριν κάνουμε τον τελικό κύκλο του φωτοστέφανου πάνω στο τελειωμένο έργο μας. Η δοκιμές έχουν σκοπό να διαπιστώσουμε αν ο κύκλος έχει τη σωστές διαστάσεις, πόσο παχιά βγαίνει η γραμμή και κατά πόσο το χρώμα του χονδροκόκκινου ρέει σωστά από το γραμμοσύρτη.
Αν το χρώμα είναι πολύ αραιό θα αναξέλεγκτα από το γραμμοσύρτη και θα καταστρέφει τον κύκλο. Αν είναι παστωμένο δεν θα ρέει και αντί ο γραμμοσύρτης να φτιάχνει χρωματιστό κύκλο θα ξύνει την επιφάνεια της εικόνας.
Πριν κάθε ενέργεια θα πρέπει να έχουμε κάνει στο σχέδιο το φωτοστέφανο πρώτα με το χέρι και στη συνέχεια με διαβήτη για να διαπιστώσουμε πόσο μεγάλη θα είναι η ακτίνα του κύκλου και πόσο σωστά ο κύκλος θα περιγράφει το κεφάλι της εικόνας. Συχνά χρειάζονται αρκετές δοκιμές ώστε να πετύχουμε το πιο καλό αισθητικά αποτέλεσμα. Καλό είναι να μετράμε ακτινικά της αποστάσεις της περιφέρειας του κύκλου από τα άκρα της κεφαλής και να φροντίζουμε κατά το δυνατόν να μην έχουν μεγάλες διαφορές και η απέναντι να είναι όσο γίνεται πιο συμμετρικές
Για να μην πληγωθεί η εικόνα από την ακίδα του διαβήτη βρίσκουμε ένα πλατύ ξυλαράκι και το κρατάμε προσεκτικά στο τμήμα εκείνο της εικόνας που θα πρέπει να βρίσκεται το κέντρο του κύκλου και πάνω σε αυτό θα τοποθετηθεί η ακίδα του διαβήτη.
Για την ολοκλήρωση του κύκλου συχνά χρειάζονται περισσότερες από μία σταγόνες χρώματος. Πρέπει να προσέχουμε ώστε να κρατάμε το κέντρο του διαβήτη σταθερά και το άνοιγμα του σταθερά για να τροφοδοτούμε με χρώμα το γραμμοσύρτη.
Τα γράμματα
Τα βυζαντινά γράμματα από αισθητικής πλευράς είναι ένα ουσιαστικό μέρος της εικόνας και δεν πρέπει να υποτιμούνται. Ακαλαίσθητα γράμματα δίνουν αρνητική εντύπωση και ζημιώνουν την εικόνα.
Γι αυτό το λόγο τα γράμματα ζωγραφίζονται προσεκτικά πάνω στο ρυζόχαρτο με μεγάλη επιμέλεια. Οι καλλιγραφία και η επιμέλεια των γραμμάτων διακρίνουν τις καλές εικόνες. Το μέγεθός τους καθώς και η τελική τους θέση εξαρτάται από την εικόνα, το μέγεθος της εικόνας και τα περιθώρια που υπάρχουν γύρω από το τιμώμενο πρόσωπο.
Από το ρυζόχαρτο τα γράμματα ξεσηκώνονται πάνω στη στην εικόνα με τον ίδιο τρόπο που ξεσηκώνεται όλο το σχέδιο της εικόνας. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να βγείτε στα γράμματα που γράφονται πάνω στο χρυσό. Η αποτύπωση θα πρέπει να γίνεται με πολύ μεγάλη προσοχή γιατί ο χρυσός θα χαραχθεί και αν η αποτύπωση είναι κακή τότε τελικά πλάι στα γράμματα θα φαίνονται και ξυσίματα πάνω στο χρυσό.
Μικρά βυζαντινά γράμματα και με την ίδια επιμέλεια ζωγραφίζονται και στο κάτω μέρος της εικόνας και αφορούν κείμενα του δωρητή της εικόνας και το “δια χειρός” του ζωγράφου καθώς και το έτος κατασκευής της εικόνας, το οποίο θα πρέπει κι αυτό να είναι με Βυζαντινούς χρακτήρες. Το χρώμα αυτόν τον γραμμάτων εξαρτάται από τα χρώματα του φόντου τους. Μπορεί να είναι χονδροκόκκινο, σιένα ψημένη, άσπρο κλπ.
Γράμματα υπάρχουν και στα μηνύματα που κρατούν στα χέρια τους οι άγιοι. Αυτά είναι αποσπάσματα του Ευαγγελίου και ουσιαστικά αποτελούν το ¨μήνυμα” που δίνει η εικόνα. Το μέγεθός τους είναι ανάλογο με το μέγεθος του κειμένου και με τον διαθέσιμο χώρο. Για αυτό πρέπει να γίνονται αρκετές δοκιμές πάνω στο ρυζόχαρτο ώστε το αποτέλεσμα να είναι αισθητικά σωστό. Ούτε τα γράμματα να ξεχειλίζουν το χώρο ούτε και να είναι τόσο μικρά που να χάνονται μέσα του.
Το μέγεθος, η καλλιγραφία και το χρώμα των γραμμάτων είναι τμήμα της ζωγραφικής και επηρεάζει την αισθητική όλης της εικόνας. Για αυτό το λόγο η προετοιμασία των γραμμάτων πρέπει να είναι προετοιμασία ζωγραφικής και όχι αναγκαίο κακό της τελευταίας στιγμής.
Το Πλαίσιο της εικόνας
Στις φορητές εικόνες πάνω σε ξύλο της περισσότερες φορές δεν βάζουμε κορνίζα. Απλά ζωγραφίζουμε ένα περιθώριο στην άκρη της εικόνας από χονδροκόκκινο. Το πλάτος του περιθωρίου εξαρτάται από το μέγεθος της εικόνας. Δεν πρέπει να είναι υπερβολικά παχύ γιατί δίνει την εντύπωση της χοντροκοπιάς. Ούτε πρέπει να είναι και υπερβολικά τσιγκούνικο γιατί θα είναι αντιαισθητικό και δεν θα παίζει το ρόλο που καλείται να παίξει, δηλαδή το ρόλο της ζωγραφισμένης κορνίζας.
Ανάμεσα στο χονδροκόκκινο του περιθωρίου και στην εικόνα καλό είναι να βάζουμε μία λεπτή άσπρη γραμμή. Αυτή η γραμμή ομορφαίνει την εικόνα και θα δώσει τελικά χάρη στο περιθώριο ιδιαίτερα στα σημεία εκείνα που δεν υπάρχει χρυσός.
Αν τελικά για λόγους προστασίας της εικόνας προσθέσουμε και κορνίζα, φροντίζουμε αυτή να μην εφάπτεται της επιφάνειας της εικόνας για να μην την καταστρέφει.
