texni-banner

 

Οι απόψεις που εκφράζονται στα άρθρα αποτελούν προσπάθεια προσέγγισης της αλήθειας. Παρατηρήσεις , υποδείξεις, συμπληρώσεις, και διορθώσεις, που θα μπορούσαν να βοηθήσουν σ' αυτή την κατεύθυνση είναι ευπρόσδεκτες.

 


 

Η τέχνη του Ισλάμ, που αναπτύχθηκε στις γειτονικές μας χώρες γεννήθηκε το 622, όταν ο Μωάμεθ μετανάστευσε στη Μεδίνα. Τα μνημεία της εκτείνονται από την Ασία, τη Βόρεια Αφρική και φτάνουν μέχρι την Ισπανία. Η “ανάγνωσή” της δεν είναι εύκολη για όσους έχουν συνηθίσει να οριοθετούν την τέχνη στα “Δυτικά” πρότυπα.

Ενώ εύκολα διακρίνεται ο διακοσμητικός της χαρακτήρας, στο βάθος της βρίσκεται μια δημιουργική δύναμη, που καταφέρνει να λύσει τα προβλήματα που βάζουν οι περιορισμοί του θρησκευτικού περιεχομένου της.

Πάνω σ΄ αυτή τη βάση μπορεί κανείς να προσεγγίσει και να εκτιμήσει την αξία της. Αν κάποιος προσπαθεί να συγκρίνει πίνακες ζωγραφικής και κλασσικά έργα γλυπτικής με την Ισλαμική τέχνη θα συγκρίνει τελείως ανόμοια πράγματα. Την Ισλαμική τέχνη θα τη βρει κανείς μέσα σε κείμενα, που κοσμούν Ισλαμικά τεμένη, χειρόγραφα, στη μικροτεχνία, σε γύψινα διακοσμητικά, σε σκεύη και σε τάπητες.

Τα πρώτα βήματα

Η Ισλαμική τέχνη έκανε τα πρώτα βήματά της χωρίς ιδιαίτερες φιλοδοξίες. Οι Μωαμεθανοί κατακτητές αξιοποιούσαν πρακτικά όποιο χώρο λατρείας έβρισκαν μπροστά τους, ανεξάρτητα από τη θρησκευτική του προέλευση. Κάλυπταν συνήθως με στρώση χρώματος τις τοιχογραφίες και τα μωσαϊκά όπου περιείχαν εικόνες με αλλόθρησκο περιεχόμενο, έσκαβαν ένα μιχράμπ στον τοίχο, που έβλεπε προς τη Μέκκα και με τα μάτια στραμμένα προς το μέρος της προσεύχονταν. Όταν έβρισκαν στα αιγυπτιακά ή ελληνικά ή ρωμαϊκά ερείπια αρχαίους κίονες τους συναρμολογούσαν όπως-όπως και χρησιμοποιούσαν συχνά το κυανό χρώμα για να οριοθετήσουν το χώρο της προσευχής τους.

Με την πάροδο όμως του χρόνου, άρχισαν να αναζητούν τη δική τους ταυτότητα και καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά που να τους ταιριάζουν. Οι Μωαμεθανοί ηγεμόνες αρχικά χρησιμοποιούσαν τεχνίτες από τους λαούς που κατακτούσαν. Μερικοί μάλιστα θεωρούσαν ότι είχαν ιστορικό καθήκον να αφήσουν πίσω τους ένα καλλιτεχνικό έργο που να αντανακλά την αίγλη τους.

Η ουσιαστική γέννηση της Ισλαμικής τέχνης πραγματοποιήθηκε με την ενοποίηση του αραβικού κόσμου υπό την ηγεμονία των Ομαϋάδων. Το Μεγάλο Τζαμί της Δαμασκού χαρακτηρίζει αυτή την εποχή. Μοιάζει με Χριστιανική Βασιλική και έχει ψηφιδωτά με Κωνσταντινοπολίτικα χαρακτηριστικά. Οι τοιχογραφίες του Κασρ Ελ Χέιρ στη Συρία, που απεικονίζουν μουσικούς και κυνηγούς έχουν Ελληνιστικά και Περσικά Σασσανικά χαρακτηριστικά. Τα ίδια χαρακτηριστικά διατηρούνται και κατά την περίοδο των Αββασιδών, ενώ στα κεραμικά διαφαίνεται η κινέζικη επιρροή. Οι Σελτζούκοι, εκτός από σημαντικοί οικοδόμοι αποδεικνύονται και ικανοί μάστορες της μικροτεχνίας.

Η εξέλιξη της Ισλαμικής τέχνης.

Πριν το τέλος του 12ου αιώνα η αρχιτεκτονική των Ισλαμικών τζαμιών άρχισε να παρουσιάζει καινοτομίες. Στην ισπανική πόλη Κόρντομπα τα ψηφιδωτά μολονότι ήταν κατασκευασμένα από ειδικούς τεχνίτες από την Κωνσταντινούπολη δεν θυμίζουν καθόλου τα Βυζαντινά. Στο Τολέδο οι ανασκαφές αποκάλυψαν μια ολόκληρη πόλη, τη Μεδίνα Ζάχρα με έκδηλα στοιχεία Βυζαντινής τέχνης. Στο Παλέρμο της Σικελίας η ζωγραφική του Παλατίν Σαπέλ είναι Βυζαντινού στυλ, ενώ τα μωσαϊκά έχουν καθαρά Ισλαμικό χαρακτήρα.

Για άλλη μια φορά στην ιστορία φαίνεται καθαρά ότι καμία μορφή τέχνης δεν προέρχεται από παρθενογένεση. Βασίζεται στην πείρα που υπάρχει στη γειτονιά της,και αφού αφομοιώσει τα στοιχεία που έχει ανάγκη εξελίσσει τη δική της υπόσταση. Η Ισλαμική τέχνη στην εξέλιξή της στηρίζεται αρχικά στη Βυζαντινή και Περσική Σασσανική τέχνη, ενώ αργότερα με την επέλαση των Μογγόλων του Τσίνγκις Χαν δέχεται και την επίδραση της τέχνης της Άπω Ανατολής.

Η απαγόρευση της απεικόνισης του Θεού είχε σαν αποτέλεσμα να απουσιάζουν θέματα παρόμοια με τα Χριστιανικά. Από τον 11ο ήδη αιώνα οι μουσουλμάνοι θεολόγοι καταδίκασαν κατηγορηματικά τις απεικονίσεις ανθρώπων και ζώων, χωρίς όμως αυτή η απαγόρευση να έχει ισχύ νόμου. Στο Ιράν λόγου χάρη, που υπήρχε ισχυρή εθνική ζωγραφική παράδοση οι ζωγραφικές απεικονίσεις ανθρώπων και ζώων περιέχονται σε θρησκευτικά θέματα καθ' όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα.

Η θρησκευτική αυτή απαγόρευση επηρέασε τη θεματολογία και την καλλιτεχνική πορεία της τέχνης των υποταγμένων στο Θεό. Ισλάμ σημαίνει υποταγή στο Θεό και Μουσουλμάνος, Ισλαμιστής είναι ο υποταγμένος στο Θεό. (Βλπ. Λεξικό Θρησκειών, Εκδ. Χατζηνικολή σελ. 171). Η απαγόρευση όμως αυτή κάθε άλλο παρά σημαίνει και την παραίτηση της θρησκευτικής ηγεσίας από τη χρησιμοποίηση της τέχνης σαν μέσο διάδοσης του ισλαμισμού, κάτι που έκαναν όλες ανεξαιρέτως οι θρησκείες.

Οι επιρροές της Ισλαμικής τέχνης

Στη Μεσοποταμία στα τέλη του 12ου αιώνα διακρίθηκε η σχολή της μικροζωγραφικής, που εξέδωσε βιβλία εξαιρετικής ποιότητας. Σε ένα από αυτά, το λεγόμενο “Βιβλίο των Ανεκδότων” απεικονίζονται εργάτες, που καλλιεργούν φυτά με θεραπευτικές ιδιότητες. Σε άλλο βιβλίο με τίτλο “Θεραπευτικά υλικά” του Διοσκουρίδη απεικονίζεται ο ίδιος ο Διοσκουρίδης με ένα μαθητή του. Οι φιγούρες είναι καθαρή αντιγραφή βυζαντινών μορφών.

Η Μογγολική κυριαρχία στην περιοχή τον 13ο αιώνα έφερε σημαντικές αλλαγές. Από τα χειρόγραφα που διασώθηκαν συμπεραίνεται ότι εκείνη την εποχή γεννήθηκε ένα νέο πολύ διακεκριμένο στυλ μέσα στο οποίο έχουν συγχωνευτεί δύο τάσεις: Οι βαρείς και συμπαγείς δισδιάστατοι χαρακτήρες με τα λαμπερά αντιθετικά χρώματα των χειρογράφων του Διοσκουρίδη και οι γραμμικοί και τρισδιάστατοι τύποι με τις απαλές πινελιές της κινέζικης τέχνης.

Τα μογγολικά ζωγραφικά έργα είναι τα πρώτα που σώζονται σε μεγάλο αριθμό. Ζωγραφισμένα με εμπρεσιονιστικές πλατιές πινελιές, πλησιάζουν περισσότερο τα κινέζικα πρότυπά τους. ιδιότροπα, ολοζώντανα, γεμάτα κίνηση, ζωγραφισμένα με τολμηρή περιφρόνηση προς τις καθιερωμένες παραδόσεις και ζητώντας να απεικονίσουν τον κόσμο και τα δημιουργήματά του με νέο τρόπο, τα έργα αυτά συνδυάζουν εκπληκτική δροσερότητα και ένταση με εξαιρετική πρωτοτυπία.

Η κινέζικη ζωγραφική δεν χρησίμευσε τόσο σαν άμεσο πρότυπο για δουλική απομίμηση αλλά μάλλον σαν επίδραση που αποδέσμευσε άγνωστες δυνάμεις στους καλλιτέχνες της εποχής. Ο συνδυασμός των ρεαλιστικών λεπτομερειών στις ανθρώπινες μορφές, τα ζώα και τα τοπία δημιουργεί ένα ιδιαίτερο ζωγραφικό ύφος.

Έχει εκτιμηθεί ότι στο χώρο της Μικράς Ασίας οι Τούρκοι, σαν φυλή, έχουν πολύ λίγο συμβάλλει στην τέχνη και ότι η ποιότητα των έργων τους παρήχθη κατ΄ εντολήν παραγγελιοδοτών, που χρησιμοποίησαν Πέρσες, Αρμένιους και Έλληνες τεχνίτες. Επίσης ότι οι ιδέες που σχημάτισαν τη βάση της Οθωμανικής αρχιτεκτονικής είχαν Βυζαντινή προέλευση. Μισόν αιώνα μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης η αρχιτεκτονική των Σελτζούκων Τούρκων θα ήταν αδύνατο να δημιουργηθεί αν δεν υπήρχε ο ναός της ΑγιαΣοφιάς. Τα τζαμιά που χτίστηκαν από τότε μέχρι το 16ο αιώνα είναι από τα πιο σημαντικά.

Η αξία της Ισλαμικής Τέχνης

Αξίζει να σημειωθεί ότι την εποχή που η Αναγέννηση στη Δύση δίνει τους ώριμους καρπούς της στην Περσία έχουμε μια ιδιαίτερη ανάπτυξη της Τέχνης, όπου οι Περσικές μινιατούρες έφτασαν σε σημαντικά καλλιτεχνικά ύψη. Μέσα από λαμπερά χρώματα, πανέμορφα τοπία αναπτύσσεται η Κατακόρυφη Προοπτική, όπου οι φιγούρες τοποθετούνται η μία πάνω από την άλλη και ο ορίζοντας υποδηλώνεται από μια ξαφνική πτώση στο τοπίο. Οι φιγούρες στο βάθος μοιάζουν να αναρριχώνται σε λόφους και τα κεφάλια και οι ώμοι τους βρίσκονται πάνω από το φανταστικό ορίζοντα. Στα μεγάλα περσικά κέντρα αναπτύσσονται σχολές όπου μεγάλοι ζωγράφοι λαμπρύνουν την τέχνη. Πελεκάνοι, ελάφια, χαλάσματα, λουλούδια και ρυάκια έχουν τη λαμπρότητα της λεπτομέρειας ενός Βερμέερ, ενώ αναδύουν μια χάρη και μια φαντασία ουσιαστικά Περσική.

Μέχρι το 17ο αιώνα, που σημαδεύει και το τέλος της η Ισλαμική τέχνη αποδείχνει ότι αξίζει το θαυμασμό και τη μελέτη. Ανέπτυξε ένα στυλ αντίθετο από τον ελληνιστικό νατουραλισμό και ενώ οι ρίζες της ποτίζονται από την Ελληνιστική, Βυζαντινή και Περσική Σασσανική καλλιτεχνική δύναμη, έχει τη λάμψη, που χαρίζει η μείξη όλων των επιρροών, με τρόπο ώστε να αποκτήσει τη δική της ιδιαίτερη φυσιογνωμία.

Αντώνης Δημητρίου

Μπορείτε να σχολιάσετε...


Security code
Ανανέωση