Γράφει η Κατερίνα Σ.

           Θέλεις να΄ σαι ευτυχισμένος; Φυσικά και θέλεις!

      Τότε τι σ΄ εμποδίζει; Η ευτυχία σου εξαρτάται από σένα ολοκληρωτικά!  

Για μια συνταγή ευτυχίας θα ήθελα να μιλήσουμε, που έρχεται από πολύ μακριά και πάει πολύ μακριά στο χρόνο

και αποτελεί γέννημα της ικανότητας του ανθρώπου να προσπερνάει κάποτε την εποχή που ζει και να προσεγγίζει το μέλλον. Ακόμα θα μιλήσουμε για έναν άνθρωπο σοφό, που είχε την απάντηση για κάθε σημαντικό ζήτημα της ζωής προσβλέποντας στην απελευθέρωση του ανθρώπου απ' όλα τα δεσμά, που τον κρατάνε μέσα στο φόβο και στην ανελευθερία.

   Ποιος ήτανε λοιπόν αυτός ο άνθρωπος, για τον οποίο ο Νίτσε έγραψε, ότι"η σοφία δεν έχει προχωρήσει μετά απ΄ αυτόν ούτε ένα βήμα μπροστά και συχνά βρίσκεται χιλιάδες βήματα πίσω του'";

   Τον λέγανε Επίκουρο. Ήταν Αθηναίος υλιστής φιλόσοφος της αρχαιότητας, σπουδαίος διανοητής και ριζοσπάστης διαφωτιστής, που σημαίνει γκρεμιστής του παλιού και σάπιου και πλάστης εκείνης της δύναμης, που θα κυοφορήσει το νέο στη μόνιμη πάλη του ανθρώπου για ελευθερία. Γεννήθηκε στη Σάμο το 341 π.Χ από κληρούχους γονείς, δηλαδή φτωχούς Αθηναίους πολίτες, που εγκαθιστούνταν σε εδάφη υποτελών στην Αθήνα πόλεων, από τους οποίους και πήρε βαθιά δημοκρατική συνείδηση και παιδεία.

Έχοντας διδαχθεί και έχοντας αφομοιώσει κριτικά τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τους Ίωνες φυσικούς φιλόσοφους,τους Πυθαγόρειους, τους σοφιστές, τον Λεύκιππο και κυρίως τον Δημόκριτο, κληρονόμος του πλούτου τεσσάρων αιώνων γνώσης του ελληνικού πνευματικού κόσμου, ήταν έτοιμος πια εκεί γύρω στα 311π.Χ για το μεγάλο εγχείρημα της δικής του μοναδικής και πρωτοπόρας διδασκαλίας.

Ο δούλος είναι άνθρωπος και όχι πράγμα

Μέσα σε συνθήκες πραγματικής κοινωνικής παρακμής και βαθιάς κρίσης του δουλοκτητικού συστήματος με εξαθλιωμένο ένα μεγάλο τμήμα των ελεύθερων,με ένα δήμο που είχε μετατραπεί σε όχλο, με κουρελιασμένες όλες τις παλιές αξίες και ιδανικά, ο Επίκουρος παίρνοντας θέση εχθρική και απορριπτική προς την κοινωνία της εποχής του και αρνούμενος οτιδήποτε οδηγεί στην αλλοτρίωση και τον εκμαυλισμό έδωσε τη μάχη για να κρατήσει και να στηρίξει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η στάση του στο θέμα των δούλων ήταν ξεκάθαρη και θαρραλέα. Οι δούλοι δεν ήταν γι αυτόν ούτε πράγμα, ούτε εργαλείο, όπως για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Ήταν άνθρωποι και μόνο. Γι αυτό είχε για μαθητές του και δούλους και μάλιστα διευθυντής της σχολής του ήταν ο αξιολογότατος δούλος Μυς.

    Σε αντίθεση με τη γενικά παραδεκτή αντίληψη για την αιωνιότητα του δουλοκτητικού συστήματος ο Επίκουρος πιστεύοντας στην ιστορικότητα και στην εξέλιξη έβλεπε"το δρόμο της ανάπτυξης της ανθρωπότητας να βαδίζει από την αγριότητα και βαρβαρότητα σε ανώτερο και πιο πολιτισμένο στάδιο ζωής".

Ο ουμανισμός του Επίκουρου στην πράξη

Στον Κήπο, έτσι ονόμαζαν την Επικουρική κοινότητα, ζούσαν, μαθήτευαν και δίδασκαν, αδελφωμένοι και ισότιμοι, ελεύθεροι και δούλοι, νόμιμες γυναίκες και εταίρες και κάθε άλλος περιφρονημένος από τη δουλοκτητική κοινωνία άνθρωπος. Στον Κήπο, γράφει ο Χ. Θεοδωρίδης "έγινε κάτι, που ξεπερνάει ό,τι ως τότε είχε γίνει στην Ελλάδα. Η γυναίκα κέρδισε κάποιο βάθρο, ανασαίνει ανετότερα, αναμετρά το μυαλό της με το ανδρικό και βλέπει πως η χιλιοειπωμένη κατωτερότητά της είναι μύθος. Η εταίρα προπάντων νιώθει ανακούφιση σ΄ εκείνο το κλίμα. Κάποιος ή κάποιοι αναγνωρίζουν πως έχει ψυχή, νοιάζονται γι αυτήν, την τριγυρίζουν μ΄ εκτίμηση και στοργή".

    Έγραφε ο Lefevre για τον Κήπο:"Εκεί βασίλευαν η φιλία, η ειρήνη, οι σοβαρές ηδονές της μελέτης. Εκεί κάτω από γελαστούς ίσκιους, πλάι σ΄ ένα τρεχάμενο νερό, οι ελεύθερες ομιλίες εναλλάσσονταν με τα μαθήματα του δασκάλου. Χαμογελώντας σιωπηλά για τους θεούς παραμέριζε με χέρι ελαφρό κι αποφασιστικό σαν οχληρές μύγες τους μάταιους τρόμους, το φόβο του θανάτου και τις σκοτούρες της ζωής, φιλοδοξίες, ραδιουργίες, εκδικήσεις, εφήμερα μεγαλεία."

    "Μου φτάνει το φρέσκο μυαλό και η φλόγα της ψυχής σας", έλεγε ο εμπνευσμένος δάσκαλος και απευθυνόταν χωρίς κριτήρια φύλου, τάξης και οποιασδήποτε άλλης αριστείας σε όλους εκείνους τους ανθρώπους, που τα μάτια τους μπορούσαν να αντέχουν στο φως και στις αλήθειες που αυτό αναδείχνει.

Νέες αλήθειες για τον άνθρωπο και τον κόσμο

Ο άνθρωπος, έλεγε, είναι αρκετός για τον εαυτό του ώστε να υψωθεί σε προσωπικότητα και να πραγματώσει τόσο τη δική του όσο και των άλλων την ευδαιμονία. Θεωρούσε βάση και πραγματική πηγή της γνώσης τις αισθήσεις. Κάθε τι που πέφτει στην αντίληψη των αισθήσεων είναι αληθινό και υπαρκτό. Ο κόσμος μας είναι υλικός. Όλα γίνονται και ξεγίνονται με μηχανική ενέργεια. Το σύμπαν ως υλικό σύστημα διέπεται αποκλειστικά από νόμους και κανένας θεός ή μυστική δύναμη δεν μπορεί να ρυθμίσει τη λειτουργία του.

Σύμφωνα με τη θεωρία του Δημόκριτου τα άτομα έχουν μέγεθος και σχήμα. Ο Επίκουρος ανακάλυψε ότι έχουν και βάρος δηλαδή γνώριζε, όπως λέει ο Ένγκελς, το ατομικό βάρος και τον όγκο των ατόμων. Το σύμπαν διακήρυττε πως είναι άπειρο και αποτελείται από άτομα και κενό. Στο κενό κάθε σώματος όλα τα άτομα κινούνται με ομοιόμορφη ταχύτητα, ανακάλυψη που επιβεβαίωσε ο Γαλιλαίος ύστερα από 2.000 χρόνια. Η γνώση, έλεγε, μας βοηθά να κάνουμε τη φύση συντελεστή της ευδαιμονίας μας και οι επιστήμες έχουν αξία μόνο όταν γίνονται υπηρέτες της χειραφέτησης των ανθρώπων.

    Η φιλία για τον Επίκουρο είναι σκοπός ζωής." Απ΄ όλα τα αγαθά, που η σοφία ασφαλίζει για την ευτυχισμένη ζωή, το μεγαλύτερο είναι η απόκτηση της φιλίας". Η ουσία της επικουρικής φιλίας δεν είναι φτηνός ιδεαλισμός. Την κρατάει μέσα στη χειροπιαστή ζωή αντίθετα μ' εκείνους που την κάνουν "αέρινη" (η έκφραση επικουρική) ανεβάζοντάς την σε υπερβατικές σφαίρες.

    Και ποια είναι "τα οχλούντα" στοιχεία, εκείνα δηλαδή που βάζουν εμπόδια στην ολοκλήρωση της προσωπικότητας και της ευδαιμονίας του ανθρώπου; Μα οι φόβοι. Οι κάθε λογής φόβοι. Ο φόβος για τους θεούς, ο φόβος του θανάτου, ο φόβος για τα φυσικά φαινόμενα. Όπως επίσης και οι υπερβολικές φιλοδοξίες, οι στερήσεις, οι προλήψεις, η βία.

Για την κατάκτηση της προσωπικής ευτυχίας

Η επικούρεια συνταγή στον αγώνα της κατάκτησης της προσωπικής ευτυχίας του ανθρώπου, η ονομαζόμενη " τετραφάρμακος ", κλείνει μέσα της τέσσερις βασικές αλήθειες:

        Δεν μας απειλεί καμμιά θεεική δύναμη.

        Δεν υπάρχει μετά θάνατον ζωή.

        Εύκολα αποκτιέται ό,τι πραγματικά χρειαζόμαστε.

        Ό,τι μας κάνει να υποφέρουμε εύκολα μπορούμε να το υπομείνουμε.

   Δηλαδή, όπως είπε κι ένας μεταγενέστερος επικούρειος πολύ επιγραμματικά"Μη φοβάσαι το θεό, μη σε στενοχωρεί ο θάνατος, το καλό εύκολα μπορείς να να το κερδίσεις, το φοβερό εύκολα μπορείς να το αντέξεις".

Η νέα σκέψη στο στόχαστρο

    Κι όμως αυτό το φιλοσοφικό σύστημα, που για πάνω από έξι αιώνες, έδινε σε κάθε άνθρωπο μ΄ ευαισθησία του μυαλού και της ψυχής γνώση και παρηγοριά, πολεμήθηκε και διαστρεβλώθηκε με τον πιο χυδαίο τρόπο. Διαβάζουμε γι αυτό το θέμα στον Andre Gresson:" Ο Μποντλέρ μας έδωσε την εικόνα του καταραμένου ποιητή από θεό και από ανθρώπους. Νάναι καταραμένος από κάποιους ανθρώπους, αυτό δεν είναι προνόμιο των ποιητών αλλά και κάποιων φιλοσόφων. Ανάμεσα σε τέτοιους προνομιούχους ο Επίκουρος κρατάει μια από τις πρώτες θέσεις.

    Σε κάποιες εποχές και σε κάποιες ομάδες πέρασε για τέρας. Διαφήμισε, λένε, ένα χοντροκομμένο υλισμό. Ανάστησε μια ράτσα από καταφρονητές των θεών. Χάρισε στον κόσμο σχολή από χοίρους. Αυτές οι νοστιμάδες κυκλοφορούσαν σε βάρος του. Τ΄ όνομα επικούρειος κατάντησε στην κοινή γλώσσα υβριστικός προσδιορισμός". Η γνωστή και πολυχρησιμοποιημένη φράση του Επίκουρου, που τόσο κακοποιήθηκε από τους μεταγενέστερους, το περιβόητο "Λάθε βιώσας" αποτελεί ένα σχετικό παράδειγμα. Να μένεις, λένε, οι κάθε λογής μικρόνοες και πονηροί μακριά από τα κοινά, προκειμένου να διαφυλάξεις την ψυχική σου γαλήνη και να καλλιεργήσεις το πνεύμα σου. Αλήθεια, πολύ βολική και ευχάριστη για τους εκάστοτε κρατούντες, θα ήταν αυτή η παραίνεση.

    Ο καθηγητής Χ. Θεοδωρίδης στο κλασσικό του πλέον σύγγραμμα για τον Επίκουρο γράφει ."Η φράση πάει να πει. Απόφευγε τις μωρές επιδιώξεις, τις πράξεις που προκαλούν αντίδραση, ταράζουν τη γαλήνη σου και σε κατεβάζουν στο επίπεδο των αφώτιστων και των χυδαίων. Τιμές και δόξες σαν εκείνες δεν έχουν αξία."

Την μεγαλύτερη όμως επίθεση και διαστρέβλωση δέχτηκε η επικουρική έννοια της ηδονής. Κικέρωνας, Πλούταρχος, εκκλησιαστικοί πατέρες αλλά και ο κάθε από τότε ως και σήμερα σκοταδιστής, κακόβουλος και υποκριτής προσπάθησαν να την εκχυδαΐσουν συνδέοντάς την με τον αισθησιασμό, την ασυδοσία και την κραιπάλη. Έλεγαν για τους επικούρειους οι εχθροί τους: "Αυτοί για ύψιστο αγαθό έχουν την ηδονή. Δηλαδή την αποθέωση της κοιλιάς. Να φάμε και να πιούμε, γιατί αύριο θα πεθάνουμε". Με τη λέξη ηδονή οι επικούρειοι εννοούσαν όμως δύο πράγματα: Την ευχαρίστηση από το φαγητό, το ποτό, τα θεάματα, τα ποιήματα. Και κυρίως και πρωτίστως (πέρας ταις ηδοναίς) την ευαρέσκεια, που γεμίζει χαρά και γαλήνη τον άνθρωπο, όταν έχουν ικανοποιηθεί οι βασικές σωματικές και πνευματικές του ανάγκες, όταν έχει λείψει κάθε ενοχλητικό συναίσθημα όπως πείνα, δίψα ή άλλη βασανιστική επιθυμία."Παντός του αλγούντος υπεξαίρεσιν" έλεγε ο δάσκαλος. "Το επικουρικό δόγμα για την ηδονή μας φέρνει στα σύνορα της διαλεχτικής ηθικής" γράφει ο Χ. Θεοδωρίδης .Και ξεκαθαρίζει "Για να φτάσουμε εκείνο,που ορίζει η ανθρώπινη φύση, δηλαδή στην ευγένεια της ψυχής και το υψηλό φρόνημα είναι ανάγκη πρώτα να γαληνέψουμε παραμερίζοντας κάθε τι που μας ενοχλεί,ανάγκες υλικές, ανθρώπους που μας κάνουν κακό, στραβές ιδέες, τις άπειρες μικρότητες που πολιορκούν τη ζωή μέσα στην αποκαρδιωτική ανωμαλία των παραγωγικών σχέσεων." 

Ακόμα και στις μέρες μας οι επικριτές του επικουρισμού "εξακολουθούν να τον εμφανίζουν ως μια φυγόπονη, ρηχή, ηδονοθηρική, ανήθικη ή άθεη παρωδία της αληθινής φιλοσοφίας. Έφτασε μάλιστα να σημαίνει το αντίθετό του: ένας εξεζητημένος ζήλος για σπάνια και ακριβά εδέσματα και ποτά", συμπληρώνει ο μελετητής του Επίκουρου D.S. Hutchinson προειδοποιώντας, ότι όσοι θελήσουν να ασχοληθούν με τον αρχαίο σοφό και το έργο του, θα πρέπει να βρουν το κουράγιο να αγνοήσουν μια προκατάληψη δύο χιλιάδων ετών.

Από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό

    O Επίκουρος πρώτος απ' όλους ανήκει στις φωτεινές παραδόσεις, που δημιούργησαν οι αγώνες όλων εκείνων, που εδώ και χιλιάδες χρόνια προσπάθησαν να περάσουν την ανθρωπότητα από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό. Ανήκει όμως και στο μέλλον, ως ακαταμάχητο όπλο στα χέρια των αποφασισμένων μαχητών της χειραφέτησης του ανθρώπινου γένους. Ειδικά σήμερα στους δύσκολους και κρίσιμους για το αύριο της ανθρωπότητας καιρούς, ο Επίκουρος ως γνήσιος υπερασπιστής του ανθρωπισμού με την έννοια της υπεράσπισης της ελευθερίας του ανθρώπου και της ευτυχίας του, γίνεται παράγοντας της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας και σύμμαχος των κοινωνικών δυνάμεων, που μάχονται για την επαναστατική αλλαγή του κόσμου μας.

Κατερίνα Σ.

Μπορείτε να σχολιάσετε...


Security code
Ανανέωση